به گزارش تارا نیوز، همزمان با فرارسیدن «روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه» و با محوریت رسالت دانشگاه در پشتیبانی علمی از امنیت غذایی، زیستی و پایداری سرزمینی، نشست تخصصی نخبگانی با عنوان «علم در خدمت غذا، سلامت و محیط‌زیست؛ رویکرد صلح و توسعه آینده» صبح امروز با حضور رئیس، معاونان، اعضای هیئت علمی و صاحب‌نظران حوزه کشاورزی، منابع آب و محیط‌زیست در دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران برگزار شد.

این نشست که در قالب رویداد نخبگانی برگزار شد، با هدف تبیین نقش مرجعیت علمی در دیپلماسی صلح، امنیت غذایی و مدیریت اکولوژیک منابع پایه، میزبان سخنرانی و تبادل‌نظر اساتید برجسته این حوزه در سطح ملی بود. محورهای اصلی این میزگرد شامل بحران آب و فرونشست، اصلاح الگوی کشت، سلامت خاک و محصول، دیپلماسی علمی و مسئولیت اجتماعی دانشگاه بود.

نقش دانشگاه در حل چالش‌های کلان کشور و راه‌اندازی ستاد توسعه کشاورزی پایدار

دکتر محمدعلی ابراهیم‌زاده موسوی، رئیس دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران  در آغاز این نشست یکی از رسالت‌های اصلی دانشگاه را پرورش دانشجو، تبادل دانش و توانمندسازی جامعه دانست و با اشاره به رویکرد فراتر از علم حضوری میان رسانه‌ها و نخبگان، تأکید کرد: برگزاری چنین نشست‌هایی نشان‌دهنده آن است که ما به مسائل کلان و تخصصی کشور بی‌توجه نیستیم.

وی در بخشی از سخنان خود با اشاره به تعاملات اخیر با نهاد ریاست جمهوری در موضوع چالش‌آفرین نهادهای دامی که به‌عنوان یکی از معضلات بزرگ کشور مطرح است، گفت: با استفاده از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و بهره‌گیری از ضایعات به‌عنوان خوراک دام در فرآیند تولید، قرار است مکانیزم مؤثری برای این معضل طراحی و اجرا شود.

دکتر ابراهیم‌زاده موسوی همچنین از ایجاد «ستاد توسعه کشاورزی پایدار» با دستور مستقیم رئیس‌جمهور خبر داد و افزود: این ستاد با حضور رئیس محترم جمهوری، وزیر جهاد کشاورزی و معاون علمی رئیس‌جمهور (دکتر افشین) و با عضویت رئیس دانشکدگان تشکیل شده و جلسات و کارگروه‌های آن آغاز به‌کار کرده است تا در حوزه توسعه پایدار کشاورزی اقدامات سریع و اثربخشی صورت گیرد.

وی در ادامه به راه‌اندازی «سیستم فناوری و نوآوری» در دانشگاه اشاره کرد و گفت: در این چارچوب، تک‌تک مشکلات کشور در مسیر زنجیره ارزش پیگیری و تلاش می‌شود تا واحدهای تولیدی به بازار متصل شوند؛ الگوهای این طرح متعاقباً به وزارت جهاد کشاورزی ارائه خواهد شد.

بحران جمعیت، تغذیه سالم و ضرورت فاصله گرفتن از «تأمین غذا به هر قیمت»

دکتر مسعود احمدزاده، مدیر محترم گروه آموزشی گیاه‌پزشکی دانشکده علوم و مهندسی کشاورزی در سخنان خود با اشاره به روند رو به رشد جمعیت کشور که امروز به حدود ۳ میلیون نفر می‌رسد، از تغییرات چشمگیر الگوهای سلامت جامعه و فشار بر منابع غذایی سخن گفت و بر نقش کلیدی تغذیه سالم در پیشگیری از بسیاری از بیماری‌هایی که پزشکان از درمان آن‌ها عاجزند، تأکید کرد.

وی با اشاره به رویکرد «کشاورزی زیستی بر پایه پروبیوتیک‌های گیاهی» و کاربرد عوامل کنترل بیولوژیک، آن را راه نجات کشاورزی کشور دانست. این استاد دانشگاه در بخش دیگری از صحبت‌های خود با انتقاد از عقب‌ماندگی آماری در بخش کشاورزی گفت: متوسط عملکرد گندم در کشور ما با کشورهایی که شرایط اقلیمی مشابه استان همدان ما دارند (با برداشت حداقل ۵ تن در هکتار) تفاوت چشمگیری دارد؛ حال آن‌که ما ادعا می‌کنیم سرزمینی با هزاران سال پیشینه تمدن کشاورزی در منطقه خاورمیانه هستیم.

وی در ادامه هشدار داد: ما اکنون «امنیت غذایی» را اشتباهاً با «تأمین غذا به هر قیمت» یکی گرفته‌ایم و در میانه بحران تغییرات اقلیمی قرار داریم؛ اتفاقاتی که رخ داده مربوط به تنها یک درصد افزایش گرمای جهانی است و پیش‌بینی می‌شود این رقم به سه درصد برسد. اگر این اتفاق بیفتد، با فاجعه‌ای مواجه خواهیم شد که دیگر هیچ حرفی برای گفتن نخواهیم داشت.

لزوم انتشار داده‌های علمی منابع آب و تسهیل گفت‌وگوی ملی

دکتر عاطفه پرورش‌ریزی، هیئت علمی گروه آبیاری و آبادانی و رئیس محترم کتابخانه مرکزی دانشکدگان در سخنان خود بر ضرورت ایجاد داده‌های مبتنی بر علم در حوزه منابع آب تأکید کرد و گفت: با وجود ادعاهای متعدد درباره میزان برداشت آب، باید با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، پایش خودکار و داده‌برداری از منابع زیرزمینی پاسخ‌های روشنی ارائه دهیم که کجا، چه زمانی، توسط چه افرادی و به چه مصارفی آب برداشت می‌شود.

وی افزود: وقتی این داده‌ها به‌صورت علمی در اختیار باشد، امکان گفت‌وگو میان مردم، دولت و نمایندگان مجلس درباره این داده‌های موثق فراهم می‌شود و احتمال دستیابی به توافقات سازنده افزایش می‌یابد.

این عضو هیئت علمی، مسیر رسیدن به صلح و توسعه پایدار در علوم محیط‌زیست را در چهار محور دانست: ۱) تولید و انتشار داده‌های قابل اعتماد و در دسترس، ۲) تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد و ارزیابی پیامدها، ۳) مشارکت واقعی جوامع محلی و گروه‌هایی که صدای کمتری در تصمیم‌گیری دارند، و ۴) تقویت همکاری‌های فرامرزی و حفاظت از اکوسیستم‌ها به‌عنوان سرمایه مشترک در حوزه آب و محیط‌زیست.

تقویت مسئولیت اجتماعی دانشگاه و توسعه فناوری‌های بومی

دکتر امیر علم‌بیگی، نماینده محترم تحصیلات تکمیلی گروه ترویج و آموزش کشاورزی ضمن قدردانی از برگزاری این میزگرد، به شاخص «ظرفیت جذب فناوری» اشاره کرد و گفت: بسیاری از جوانان روستایی که در میانسالی به سمت تحولات فناورانه حرکت می‌کنند، تمایل جدی برای فعالیت در عرصه کشاورزی دارند و بایستی از این ظرفیت بهره گرفت.

وی با اشاره به سه رکن اصلی و متمرکز دانشگاه‌ها در دنیا، تأکید کرد: یکی از شاخص‌های اثرگذار در دانشگاه‌ها این است که دانش تا چه حد بتواند در دل جامعه نهادینه شده و تغییرات جامعه را هدایت کند. دانشگاه باید به «بالِ مسئولیت اجتماعی» مجهز شود.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه جامعه روستایی قرار است هم پایداری خود را تحت تأثیر تحولات فناورانه حفظ کند و هم در جریان فناوری نقش‌آفرین باشد، بر ضرورت تدوین مدلی که به قول خود ایشان «دانش‌آموختگان کشاورزی را به مسئولیت اجتماعی مجهز کند» تأکید کرد.

وی هدف اولیه این روند را «نمایان‌سازی اثرات فناوری و افزایش پذیرش در جوامع محلی»، و هدف ثانویه را «فرهنگ‌سازی برای یادگیری از آینده و شناسایی نیازهای فناورانه جوامع محلی» دانست و با اشاره به ظرفیت دانش بومی و میراث فرهنگی اعلام کرد که ایجاد پروژه‌های دانشجویی مسئله‌محور می‌تواند به ارزیابی اثرات اجتماعی و مشارکت ذی‌نفعان کمک شایانی کند.

آشتی با طبیعت و نقد پروژه‌های تخریب‌گر در مسیر آب

دکتر احمد عاشوری، عضو محترم هیئت علمی گروه گیاه‌پزشکی و رئیس مرکز پژوهشی کنترل بیولوژیک آفات و بیماری‌های گیاهی در سخنان خود با این پرسش که آیا خروجی این نشست واقعاً قابل استفاده در سطح جامعه خواهد بود یا خیر، سخن خود را آغاز کرد و با اشاره به مشکلات جهانی شامل جنگ، گرمایش زمین و بحران آب، گفت: ما نیز در مسائل کلان خود با چالش‌های متعددی روبه‌رو هستیم.

وی با بیان اینکه «امنیت غذایی صرفاً موضوع فناوری نیست»، تصریح کرد: در حقیقت ما قبل از آنکه به آب، خاک، کود و فناوری بپردازیم، باید به طبیعت و چرخه‌های طبیعی که خودبه‌خود کار می‌کردند بازگردیم و متوجه دخالت‌های نادرست انسانی باشیم که باعث به هم ریختن این چرخه‌ها شده است.

این پژوهشگر برجسته با اشاره به نقش حیاتی حشرات و گرده‌افشان‌ها گفت: اگر زنبورها و گرده‌افشان‌ها نباشند، حدود ۷۵ درصد غذای ما از دست خواهد رفت؛ بنابراین امنیت غذایی فقط با بهینه‌سازی ابزار و فناوری محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند آشتی با طبیعت است.

وی با انتقاد از سیاست‌های کلان تخریب‌گر گفت: ما آبی را که از طریق بارش دریافت می‌کنیم با فاضلاب مخلوط کرده و به پایین‌دست می‌فرستیم؛ به‌جای آن‌که اجازه دهیم آب در دامنه کوه‌ها و قنات‌ها نفوذ کند، آن را تا لبه کویر هدایت می‌کنیم تا در آنجا تبخیر و باعث کویرزایی شود. جاده‌سازی، شهرسازی و سدسازی در مسیرهای نفوذ آب، تخریب‌کننده و بر ضد امنیت غذایی هستند.

ضرورت توسعه کشاورزی اکولوژیک و حفاظتی در بلندمدت

منوچهر گرجی اناری، عضو محترم هیئت علمی گروه مهندسی علوم خاک و مشاور رئیس دانشکدگان با اشاره به حرکت جهانی به سمت کشاورزی اکولوژیک و کشاورزی پایدار گفت: مصادیق این رویکرد شامل کشاورزی ارگانیک، کشاورزی کم‌نهاده و کشاورزی دقیق است که تولید محصول سالم را بیش از هر چیز در اولویت قرار می‌دهد.

وی با تأکید بر توسعه کشاورزی حفاظتی در کشور اظهار داشت: این امر نیازمند کار بلندمدت بر روی خاک است و یک اقدام کوتاه‌مدت نیست. وی افزود: در دنیا بخش بزرگی از اراضی به‌صورت دیم و با حفظ رطوبت خاک کشت می‌شود؛ تجربه نشان داده که در مناطقی که خاک تازه تقویت شده و رطوبت باران را حفظ کرده‌اند، عملکرد به‌مراتب بهتری حاصل شده است.

این مشاور رئیس دانشکدگان تأکید کرد: اگر این روند ده ساله ادامه یابد، مشخص می‌شود که کشاورزی آبی ما پایدار نیست و پایداری آن به‌طور جدی در خدشه است.

نگاه قرآنی به امنیت غذایی و آسیب‌پذیری زنجیره پروتئین

دکتر توحیدی، رئیس محترم اداره امور پژوهشی و ارتباط با صنعت/جامعه دانشکدگان در سخنانی با بیان اینکه واژه‌های «علم، فناوری، صلح و آینده» از مهم‌ترین کلیدواژه‌های امروز است، سخن خود را با تلاوت آیاتی از سوره‌های مبارکه فیل و قریش آغاز کرد و از منظر قرآنی به موضوع امنیت غذایی پرداخت.

وی خاطرنشان کرد: در سوره قریش، خداوند به دلیل ایجاد امنیت و تأمین غذا از انسان می‌خواهد که خدای خانه کعبه را عبادت کند. این نشان می‌دهد «امنیت غذایی» ریشه در ایجاد یک جامعه تولیدی و توحیدی دارد و اگر متولیان جامعه نتوانند غذا و امنیت را تأمین کنند، جامعه توحیدی محقق نخواهد شد.

دکتر توحیدی با اشاره به آیه «فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ» افزود: خداوند از انسان می‌خواهد که به غذایش بنگرد که از کجا آمده، چگونه پرورش یافته و آیا سلامتی و امنیت دارد.

وی در ادامه به مسئله پروتئین اشاره کرد و گفت: پروتئین گران‌ترین بخش غذاست و طبق توصیه‌های سازمان‌های بهداشتی، یک فرد ۷۰ کیلویی باید روزانه حداقل ۷۰ گرم پروتئین دریافت کند. وی با اشاره به شرایط محاصره اقتصادی و گرانی حامل‌های پروتئین حیوانی، بر ضرورت افزایش تولید پایدار و تأمین خوراک سالم تأکید کرد و از بین رفتن دانش زیسته نیاکانی را چالشی بزرگ برای استقلال در زنجیره غذایی دانست.

اهمیت ترویج کشاورزی و اجرای طرح «دانشگاه در مزرعه»

گودرزوند چگینی، رئیس محترم ایستگاه تحقیقاتی کوهین با تأکید بر آمار ارائه‌شده اظهار داشت: این مرکز تنها مرکز تحقیقات تغییر اقلیم وزارت علوم است که فعالیت خود را آغاز کرده است. وی با اشاره به اینکه آموزش و تحقیقات کشور بی‌نظیر و اساتید دلسوز در این زمینه تلاش می‌کنند، گفت: اما یک «حلقه مفقوده» به نام ترویج داریم که پل ارتباطی میان عالم و عامل (کشاورزان) است؛ چرا که کشاورز به دنبال راهکار حل مسئله است، نه شنیدن نظریه‌های کلی.

وی از راه‌اندازی طرح «دانشگاه در مزرعه» خبر داد و گفت: در این طرح، دانشجویان صاحب‌نام، طرح‌های خود را بر اساس نیازسنجی و نیاز کشاورزان منطقه تهیه و اجرا می‌کنند. با تکیه بر حفاظت از خاک، کنترل فرسایش و اصلاح الگوی کاشت، تلاش کرده‌ایم تمام علوم را در اختیار کشاورز قرار دهیم و بیش از هزار و ۶۸ ساعت کلاس آموزشی تنها در استان قزوین برگزار کرده‌ایم و در سایر نقاط کشور نیز ۱۵۴ نفر از پژوهشگران این طرح به‌عنوان پژوهشگر برتر کشوری انتخاب شده‌اند.

از امنیت غذایی پایدار تا پیوند دانشگاه و مزرعه

در پایان این نشست تخصصی، اساتید و صاحب‌نظران حاضر پس از تبادل نظر، بر این باور مشترک تأکید کردند که سیاست‌های تغذیه‌ای کشور باید از رویکرد خودکفایی مطلق و تأمین غذا به هر قیمت فاصله بگیرد و به سمت «امنیت غذایی پایدار» حرکت کند؛ رویکردی که در آن بهره‌گیری هوشمندانه از فناوری در بستر محیط‌زیست و توجه به تجارت مجازی آب و ظرفیت اقلیمی مناطق مختلف کشور جایگزین نگاه صرفاً کمی به تولید شود.

بخش دیگری از جمع‌بندی این نشست به نقش حیاتی «ترویج» در حلقه اتصال دانشگاه و میدان عمل اختصاص یافت. به باور حاضران، بدون بومی‌سازی دانش و توسعه الگوهای موفقی همچون طرح «دانشگاه در مزرعه»، نمی‌توان انتظار داشت یافته‌های علمی به مزارع کشور منتقل شود؛ از همین رو بر ضرورت ایجاد ارتباط نزدیک و مستمر میان دانشگاه تهران، وزارت جهاد کشاورزی و کشاورزان به‌عنوان ذی‌نفعان اصلی بخش تولید تأکید شد.

در همین حال، اصلاح سیاست‌های کلان کشور مورد توجه ویژه قرار گرفت و تأکید شد که اجرای پروژه‌های تخریب‌گرانه‌ای چون سدسازی و جاده‌سازی در مسیرهای نفوذ آب، به‌جای کمک به توسعه، به فرونشست زمین، کویرزایی و تشدید بحران آب dامن می‌زند؛ موضوعی که حفاظت از منابع آبی و خاکی را به یک الزام ملی تبدیل می‌کند.

حاضران همچنین بر لزوم توسعه کشاورزی اکولوژیک، حفاظتی و ارگانیک به‌عنوان تضمین‌کننده سلامت خاک و تولید محصول سالم تأکید کرده و آن را تنها راهکار حفظ پایداری بلندمدت بخش کشاورزی کشور دانستند. در کنار این، تقویت حکمرانی داده‌محور آب و بهره‌گیری از تصاویر ماهواره‌ای و پایش خودکار منابع زیرزمینی، به‌عنوان بستری برای تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد و تسهیل گفت‌وگوی ملی میان مردم، دولت و نمایندگان مجلس معرفی شد.

در نهایت، این میزگرد بر ضرورت هم‌افزایی نهادی میان دانشگاه تهران، وزارت جهاد کشاورزی و معاونت علمی ریاست جمهوری در قالب ستاد توسعه کشاورزی پایدار و بهره‌گیری از ظرفیت سیستم فناوری و نوآوری صحه گذاشت؛ هم‌افزایی که قرار است در گام نخست، به حل معضلات کلانی چون نهادهای دامی و اتصال زنجیره ارزش بخش کشاورزی به بازار اختصاص یابد.